باقى بماند . منتها بعد اين بحث مطرح است كه آيا ما يك فرهنگ بشرى داريم يا فرهنگ هميشه ملى است ؟ اينهايى كه ناسيوناليزم را در دنيا ترويج مىكنند - كه البته خود اين كار ريشهء سياسى دارد يعنى براى حفظ برخى منافع است كه اين نظريه را ابراز مىدارند - مىخواهند بگويند اصلًا فرهنگ بشرى وجود ندارد و فقط فرهنگ ملى وجود دارد ؛ و مىخواهند به ملتها بگويند : تو اگر مىخواهى باقى بمانى فقط بايد فرهنگ ملى خودت را حفظ كنى و ديگر دنبال يك فرهنگ بشرى نروى ( يك چنين حرفى ) . او ( نويسندهء مقاله ) هم از جمله مواردى كه خيلى حرفهايش مورد اعتراض بود همين بود كه ما فرهنگ بشرى و عمومى و بين المللى نداريم . بعد مسئلهء اسلام را طرح كرده بود . در تعبيراتش نسبت به اسلام بىاحترامى نمىكند ، مىگويد درست است كه اسلام يك فرهنگ بين المللى داشت و هيچ رنگ ملى نداشت ولى ديديم كه اين هم در عمل به صورت يك امر ملى در آمد و عربها آن را به خودشان نسبت دادند و از اين حرفها كه البته حرف بىاساسى است . به هر حال فرهنگ يعنى روح جامعه . حال آن مسئله فعلًا برايمان مطرح نيست كه آيا فرهنگ هميشه ملى است يا فرهنگ بين المللى هم هست يا لااقل همهء فرهنگهاى ملى ، يك اصول مشترك بين المللى دارند . اين خودش يك مطلبى است . در همهء فرهنگهاى ملى ، ملتها نمىتوانند خود را از يك سلسله اصول مشترك بين المللى خالى كنند . مثلًا توجه به بسيارى از مسائل معنوى از قبيل آزادى و عدالت و صلح و بشردوستى كه كم و بيش در همهء فرهنگهاى دنيا هست ، وجوه مشترك فرهنگهاست . - اين چيزى كه در مورد رابطهء مكانيكى فرموديد ، البته از نظر توجيهش نتيجه همان چيزى است كه فرموديد . ولى اين‌طور كه من شنيده‌ام خود ماركسيستها معتقدند كه دو نوع رابطه در جهان مىتواند وجود داشته باشد : يكى رابطهء مكانيكى و ديگر رابطهء ارگانيك ( به اصطلاح رابطهء عضوى ) و خودشان معتقدند به رابطهء ارگانيك ، يعنى مىگويند انسانها در اجتماع با همديگر رابطهء ارگانيك دارند ، يعنى اصلًا فرد منهاى اجتماع هيچ ارزشى ندارد ، مثل اينكه اگر معده را از انسان جدا كنيم ديگر اصلًا معده نيست و چيزى است كه هيچ ارزشى ندارد . البته نتيجه‌اش همان چيزى است كه فرموديد ، يعنى ابتكار را از فرد سلب مىكند . استاد : بله ، اين را من توجه دارم . هر وقت به حرف آنها برسيم [ بحث مىكنيم ] ولى لازمهء رابطهء مكانيكى اين نيست كه جزء ، استقلال داشته باشد . اگر شما يك ابزار مربوط به اتومبيل را از اتومبيل بگيريد هيچ به درد نمىخورد .